ผมมักจะพูดถึงเรื่องมาตรฐานการใช้งานภาษาไทยกับโปรแกรมที่ต้องทำงานในด้านการพิมพ์ งานเอกสารสิ่งพิมพ์ทุกประเภทว่า เราทำงานโดยไม่ได้สนใจกันในเรื่องการพิมพ์ต้นฉบับ เราไม่ใส่ใจที่จะสร้างมาตรฐานการพิมพ์ Word Processing ให้มันถูกต้องเป็นระบบ เรามักจะพิมพ์ตามใจเราไม่เคยสนใจเลยว่าเราจะหยุดข้อความที่เป็นประโยค หรือคำ ด้วยเครื่องหมายวรรคตอนอย่างไร ผมเคยถามหลายคนว่าเวลาเราพิมพ์ชื่อและนามสกุลเราจะเว้นความห่างโดยวิธีใด
ผมได้มีโอกาสอ่านหนังสือคู่มือการใช้งานเครื่องหมายวรรคตอนของราชบัณฑิตยสถาน ได้ระบุว่าระหว่างชื่อและนามสกุลให้เว้นเป็นวรรคเล็ก “EmSpace” (แก้ไขความหมายให้ความเข้าใจตรงกัน-ผู้เขียน) และระหว่างชื่อยศกับชื่อให้เว้นห่างเท่ากับวรรคเล็ก นั่นก็แสดงว่าความจริงแล้วในการเขียนหรือพิมพ์ภาษาไทยเราก็มีกฏระเบียบในการเขียนอยู่แล้ว ซึ่งคู่มือที่ผมกล่าวถึงนี้ได้ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปี 2530 ถึงวันนี้ก็ 22 ปี มาแล้ว
ตามราชบัณฑิตกำหนดไว้ก่อนมีคอมพิวเตอร์ วรรคเล็ก คือ การเว้นวรรคประมาณเท่า 1 ตัวอักษร วรรคใหญ่ คือ การเว้นวรรคประมาณ 2 เท่าตัวอักษร ผมได้ให้ความเห็นว่า ในการพิมพ์คอมพิวเตอร์ มันไม่มี Space ที่มีขนาด 2 เท่าตัวอักษร เพราะถ้าเกินจากนี้มันจะใช้วิธีอืนที่ไม่ใช่ Space พอมาพูดกับเขาเรื่องระบบดิจิทัล ผมก็บอกว่า ในระบบของการพิมพ์ในคอมพิวเตอร์ การเว้นเท่ากับขนาดตัวอัษรมันมี 2 ตัว Em Space กับ Nonbreaking Space ซึ่งตัวหลังมันมีขนาดเท่ากับตัวอักษรจริง แต่ไม่เท่ากับขนาด Point Size จะเห็นได้ว่าถ้าเป็นเช่นนี้ วรรคเล็กที่หมายถึงคือ Em Space แต่วรรคใหญ่ในระบบพิมพ์ มันไม่มีคำเรียก เพราะเราไม่มี Double Em Space ผมก็บอกให้เขาน่าจะเปลี่ยนให้สอดคล้องกับ คำสั่งที่มีแบบนี้ เลยทำให้ผมฝังใจว่า วรรคใหญ่ ที่คุยกับราชบัณฑิต เป็น Em space
สำหรับการใช้งานกับโปรแกรม Adobe InDesign เฉพาะเรื่องคำสั่งเว้นวรรค (White Space) ก็มีทั้งหมด 13 รูปแบบเข้าไปแล้ว แต่เรากลับรู้จักเพียงแค่การเคาะ 1 ครั้ง 2 ครั้ง 3 ครั้ง…ขึ้นอยู่กับความพอใจในการเว้นระยะ ซึ่งความจริงแล้วการทำงานที่ถูกวิธีเราต้องเลือกใช้คำสั่งกำหนดการเว้นวรรคด้วยคำสั่งที่สร้างมาโดยเฉพาะ เพราะสิ่งที่ตามมาของการทำงานคือจะทำให้เราทำงานข้ามรูปแบบต่างๆ ได้จากภาษามาตรฐาน XML หรือ IDML ที่จะทำให้งานของเราสามารถไปปรากฏบนสื่อต่างๆ ได้อย่างแม่นยำ และมีการจัดเก็บรูปแบบข้อมูลได้อย่างถูกต้อง และมีประโยชน์สำหรับการแก้ไขด้วยความสามารถของ GREP style ได้อีกด้วย
คำสั่ง White Space ที่ผมกล่าวถึงนี้อยู่ที่ Type > Insert White Space ซึ่งมีความหมายดังนี้
Space (การเคาะธรรมดา 1 เคาะ) : เป็นการกำหนดความกว้างตามตัวอักษรที่เกิดจากการกำหนดโดยผู้ออกแบบตามรูปแบบตัวอักษร ดังนั้นความกว้างแบบนี้จึงจะไม่เท่ากันขึ้นอยู่กับการเลือกใช้ Font และอีกปัจจัยหนึ่งก็คือการ Justification ที่ขึ้นกับระยะช่องไฟในแต่ละบรรทัดด้วย (จึงไม่แปลกที่บางครั้งการเคาะ 1 เคาะอาจกว้างกว่าการเคาะ 2 เคาะ)
Em Space (ผมอนุมานว่าน่าจะคือ วรรคใหญ่ : ความเห็นส่วนตัว) คือช่องว่างขนาดเท่ากับตัวอักษร เช่นหากเราใช้ Font 24pt ความกว้างของ Em Space ก็จะเท่ากับ 24pt ดังนั้นหากเราใช้ Font ที่ไม่เหมือนกันแต่ขนาดเท่ากัน เมื่อเราใช้ Em Space ระยะห่างก็จะยังเท่ากันอยู่ และเป็นระยะห่างที่ตายตัว ไม่มีการเปลี่ยนแปลงถึงแม้เราจะปรับ Tracking ของ Font ก็ตาม (จากภาพระหว่าง Font ไทยกับ Font ภาษาอังกฤษ ที่ขนาดเดียวกันแต่แสดงผลไม่เท่ากัน ระยะ Em Space ยังเท่ากันอยู่)
En Space (ผมอนุมานว่าน่าจะคือ วรรคเล็ก : ความเห็นส่วนตัว) ซึ่งมีความกว้างเท่ากับ ครึ่งหนึ่งของ Em Space
Third Space มีขนาดเท่ากับ 1 ใน 3 ของ Em Space
Quarter Space มีขนาดเท่ากับ 1 ใน 4 ของ Em Space
Sixth Space มีขนาดเท่ากับ 1 ใน 6 ของ Em Space
Thin Space มีขนาดเท่ากับ 1 ใน 8 ของ Em Space
Hair Space มีขนาดเท่ากับ 1 ใน 24 ของ Em Space
Nonbreaking Space มีขนาดเท่ากับ 1 ตัวอักษรจริงๆ แต่ยังมีขนาดที่ปรับเปลี่ยนไปตามการปรับ Tracking
Nonbreaking Space (fixed width) มีขนาดเท่ากับ 1 ตัวอักษรจริงๆ คงที่ ตายตัว
Punctuation Space ความกว้างเท่ากับเครื่องหมายวรรคตอนเช่น จุด หรือ ลูกน้ำ ขึ้นกับขนาด Font นั้นๆ
Figure Space ความกว้างเท่ากับตัวอักษรที่เป็นตัวเลขใน Font นั้นๆ
Flush Space มีขนาดเท่ากับ 1 ตัวอักษรเมื่อเราสั่ง Justified แบบปกติ แต่จะทำงานเมื่อเราต้องการจัดให้ตัวหนังสือวิ่งไปเต็มการจัดตัวแบบ Fully Justified (ตามภาพ)
จะเห็นได้ว่าการเว้นวรรคที่จะสามารถใช้งานได้สมบูรณ์เรายังต้องเรียนรู้และทำความเข้าใจ เพื่อที่จะทำให้งานเอกสารของเราเข้าสู่ระบบอย่างถูกต้อง และสามารถนำไปใช้งานข้ามระบบสื่อในอนาคตได้อีกมากมายครับ
